Nietzsche_jutrzenka

DZIEJE RELIGII, FILOZOFII I NAUKI

indeks | antologia religijna | antologia filozoficzna | filozofia nauki

Wojciech Sady: wykłady

Fryderyk NIETZSCHE

Jutrzenka

przełożyła Krystyna Krzemieniowa, wybór za Zbigniew Kuderowicz, Nietzsche, Myśli i Ludzie, WP 1976.

§ 9. Pojęcie moralności obyczaju. — W zestawieniu ze sposobem życia ludzkości w ciągu całych tysiącleci my, ludzie współcześni, żyjemy w bardzo niemoralnym czasie: władza obyczaju zdumiewająco osłabła, a poczucie moralności stało się tak subtelne i osiągnęło takie wyżyny, że można równie dobrze uznać, iż się ulotniło. Dlatego nam, późno urodzonym, trudno będzie zyskać podstawowe rozeznanie w kwestii powstawania moralności; sądy w tej sprawie, gdybyśmy do nich mimo wszystko doszli, zamarłyby nam na ustach: bowiem zabrzmiałyby nazbyt prostacko! Lub też zdawałyby się spotwarzać moralność! Weźmy na przykład choćby podstawową tezę: moralność nie jest niczym innym (a zatem niczym więcej!), jak tylko posłuszeństwem obyczajom, jakiego by nie były rodzaju; obyczaje są mianowicie przekazanymi przez tradycję sposobami postępowania i wartościowania. W sprawach, które nie rządzą się tradycją, nie ma moralności. Im mniejszy jest wpływ przeszłości na życie, tym węższy staje się krąg moralności. Wolny człowiek jest niemoralny, ponieważ chce być we wszystkim zależny od siebie, a nie od przekazu i we wszystkich pierwotnych sytuacjach ludzkości "zły" znaczy tyle, co "indywidualny", "wolny", "arbitralny", "nienawykowy", "nieprzewidziany", "nieobliczalny". Kierując się stale skalą takich sytuacji, formułujemy wniosek: jeśli czynność podejmowana jest nie dlatego, że wymaga tego tradycja, ale z innych motywów (na przykład dla indywidualnej korzyści), być może zresztą nawet tych samych, które niegdyś tę tradycję stworzyły, to jest ona niemoralna i tak też odczuwa ją wykonawca: jej źródłem bowiem nie jest posłuszeństwo tradycji. Cóż to jest tradycja? Wyższy autorytet, któremu winno się posłuszeństwo nie dlatego, że nakazuje on coś dla nas pożytecznego, ale dlatego, że to on nakazuje. — Czym różni się to poczucie tradycji od uczucia strachu w ogóle? Jest to strach przed wyższym intelektem, który tu włada, strach przed niepojętą, nieokreśloną mocą, przed czymś ponadosobowym, w strachu kryje się przesąd. Pierwotnie do sfery moralności wchodziło całe wychowanie i opieka zdrowotna, małżeństwo i sztuka lekarska, uprawa roli, wojna, mówienie i milczenie, obcowanie z ludźmi i bogami. Moralność wymagała, aby przestrzegano przepisów, bez uwzględniania przy tym indywidualności. Pierwotnie zatem wszystko było obyczajem. Jeśli więc ktoś chciałby stanąć ponad nim, musiałby zostać prawodawcą i wielkim lekarzem i rodzajem półboga: to znaczy, musiałby tworzyć obyczaje, a to rzecz straszna, niebezpieczna dla życia! — Kto jest najbardziej moralny? Po pierwsze ten, kto najczęściej spełnia swą powinność, a więc kto, jak bramin, świadomość jej zachowuje zawsze i wszędzie, i ciągle szuka sposobności, by ją spełniać. Następnie ten, kto spełnia ją również w najtrudniejszych sytuacjach. Najbardziej moralny jest ten, kto obyczajowi najwięcej składa w ofierze: co jest wszakże największą ofiarą? Ze sposobu odpowiedzi na to pytanie wynika wiele różniących się między sobą etyk. Najważniejszą zaś różnicą między nimi jest ta, która dzieli moralność najczęstszego jej spełniania od moralności najtrudniejszego jej respektowania. Nie należy żywić złudzeń co do motywów tej moralności, która żąda najtrudniejszego dopełnienia obyczaju jako oznaki postawy moralnej! Żąda się samoprzezwyciężenia nie ze względu na jego pożyteczne rezultaty dla jednostki, ale aby dzięki temu obyczaj, aby tradycja mogła ukazać swą władzę, wbrew indywidualnej niechęci i uprzedzeniom: jednostka powinna siebie złożyć w ofierze — oto jest sens moralności obyczaju. — Wyjątek tworzą natomiast ci moraliści, którzy wstępując w ślady Sokratesa jako jego następcy gorąco zalecali jednostce moralność panowania nad sobą i wstrzemięźliwość jako dla niej samej najbardziej korzystne, jako klucz do osobistego szczęścia; jeśli zaś mamy odmienne wrażenie, to tylko dlatego, że wychowaliśmy się pod ich wpływem: wszyscy oni idą nowymi szlakami, przy najwyższej dezaprobacie ze strony wszystkich przedstawicieli moralności obyczaju, — wyłączają się ze wspólnoty, jako niemoralni, i są, w najgłębszym rozumieniu tego słowa, ludźmi złymi. Podobnie też cnotliwy Rzymianin dawnego pokroju w każdym chrześcijaninie, który "przede wszystkim miał na względzie swe własne zbawienie" — widział człowieka złego. Ponadto wszędzie, gdzie istnieje wspólnota i w związku z tym moralność obyczaju, pogląd, że kara za uchybienie obyczajowi spada przede wszystkim na wspólnotę: owa nadnaturalna kara, której przejawy i granice tak trudno jest pojąć i którą zgłębia się z tak zabobonną trwogą. Wspólnota może nakłaniać jednostkę, aby zrekompensowała wyrządzone wspólnocie lub jednostce bezpośrednie szkody, które spowodowało jej postępowanie. Może też wywrzeć na jednostce coś w rodzaju zemsty za to, że przez nią, jako rzekome następstwo jej postępowania, nad wspólnotą zawisły boskie chmury i gromy gniewu — ale przede wszystkim odczuwa winę jednostki jako swoją własną i ponosi jej karę jako swoją karę —: "obyczaje uległy rozluźnieniu, utyskuje każdy w duszy, skoro możliwe są takie czyny". Wszelkie indywidualne działanie, wszelkie indywidualne myślenie budzi zgrozę; nie sposób wprost określić, ile musiały wycierpieć w toku historii właśnie umysły bardziej oryginalne, nieprzeciętne, wyjątkowe z tego powodu, że zawsze budziły odczucie, iż są złe i niebezpieczne, ba, same podzielały to odczucie. Pod panowaniem moralności obyczaju wszelkiego rodzaju oryginalności towarzyszą wyrzuty sumienia; i dlatego niebo najlepszych jest po dziś dzień bardziej mroczne, niżby było to konieczne.

§ 132. Zanikający chrystianizm w moralności. "On n'est bon que par la pitie; il faut donc qu'il y ait quelque pitié dans tous nos sentiments" [Jest się dobrym tylko dzięki litości; trzeba więc przyjąć, że we wszystkich uczuciach jest trochę litości] — takim głosem przemawia teraz moralność! A skąd się to bierze? Kto wie, czy nie najbardziej powszechnym rezultatem oddziaływania i przemiany postaw w Europie pod wpływem chrześcijaństwa nie jest to, że w obecnym odczuciu ten człowiek jest moralny, którego działalność jest sympatyczna, bezinteresowna, ogólnie użyteczna i społeczna: choć nie było to ani zamiarem, ani doktryną chrześcijaństwa. Było to wszakże residuum nastrojów chrześcijańskich, kiedy stopniowo ustąpiła całkowicie przeciwstawna, skrajnie egoistyczna zasadnicza wiara w "jedno jest koniecznością", w absolutną doniosłość wiecznego osobistego zbawienia, i w dogmaty, na których ona spoczywała, i na plan pierwszy wysunęła się uboczna wiara w "miłość", w "miłość bliźniego", pozostająca w zgodzie z ogromną praktyką kościelnego miłosierdzia. Im bardziej uwalniano się od dogmatów, tym silniej poszukiwano jak gdyby usprawiedliwienia tego uwolnienia w kulcie miłości człowieka: nie pozostać w tym względzie w tyle za ideałem chrześcijańskim, ale możliwie go przewyższyć, oto ukryta ostroga wszystkich francuskich wolnomyślicieli od Woltera aż po Comte'a: ten ostatni zaś w swej słynnej formule etycznej vivre pour autrui [żyć dla drugiego] był w istocie bardziej chrześcijański niż chrześcijaństwo. Na gruncie niemieckim Schopenhauer, na angielskim John Stuart Mili nadali rozgłos doktrynie o uczuciach sympatii, litości oraz pożytku dla innych jako zasadzie działania: sami oni wszakże byli tylko echem, — owe teorie, w najbardziej subtelnych i najbardziej prostackich formach, zaczęły wyrastać jednocześnie wszędzie i z ogromną dynamiką, mniej więcej od czasu rewolucji francuskiej, na wspólnym zaś gruncie tych nauk jak gdyby spontanicznie osadziły się wszystkie systemy socjalistyczne. Nie ma teraz chyba przesądu, który by znajdował więcej wiary, niż ten: że wiadomo, co właściwie stanowi o istocie moralności. Każdy teraz wydaje się znajdować satysfakcję, kiedy słyszy, że społeczeństwo zmierza do tego, aby jednostkę dopasować do ogólnych potrzeb i że szczęście, a zarazem ofiara, jaką ponosi jednostka, polega na tym, aby czuć się użytecznym ogniwem oraz instrumentem całości: tylko że obecnie brak jeszcze zdecydowania, gdzie należy szukać tej całości, czy w jakimś już istniejącym państwie, czy w takim, które należy utworzyć, w narodzie czy w bratnim sojuszu ludów lub też w małych nowych wspólnotach gospodarczych. Problem ten wywołuje teraz wiele sporów, wątpliwości, refleksji, wiele podniecenia i namiętności: cudowna wszakże i mile brzmiąca jest zgodność w postulowaniu, aby ego zaparło się siebie, póki, w formie przystosowania do całości, nie uzyska ponownie ustalonego zakresu praw i obowiązków, — póki nie stanie się więc czymś całkowicie nowym i odmiennym. Żąda się rzeczy nie mniejszej — przyznając się do tego lub nie — jak zasadnicze przekształcenie, a nawet osłabienie czy przezwyciężanie indywiduum: niestrudzenie wylicza się i piętnuje wszystko to, co w dotychczasowej formie indywidualnego istnienia jest złe, nieprzyjazne, marnotrawne, rozrzutne, zbytkowne; żywi się nadzieję na tańsze bezpieczniejsze, bardziej równomierne i jednolite prowadzenie gospodarki w warunkach, gdy istnieć będą jeszcze tylko wielkie ciała i ich człony. Wszystko, co odpowiada temu instynktowi tworzenia ciał i ich członów oraz jego pomocniczym popędom, jest odczuwane jako dobro; jest to podstawowy prąd moralny naszej epoki. Współodczuwanie i odczuwanie socjalne przenikają się przy tym wzajemnie. (Kant znajduje się poza tym ruchem i naucza dobitnie, że musimy być niewrażliwi na cudze cierpienie, jeżeli nasza dobroczynna działalność ma mieć wartość moralną, — co Schopenhauer, rozzłościwszy się wielce, rzecz zrozumiała, nazywa kantowskim brakiem smaku).

§ 134. O ile należy wystrzegać się litości. — Litość, o ile sprawia ją rzeczywiste cierpienie — a to stanowi wyłączny rozpatrywany tutaj punkt widzenia — jest słabością, jak każde zagubienie się w szkodliwym afekcie. Pomnaża ona cierpienie w świecie i jeśli nawet pośrednio litość tu i ówdzie zmniejsza lub nawet usuwa cierpienie, to nie można tych przypadkowych i w sumie nieznacznych efektów wykorzystywać dla usprawiedliwienia jej istoty, która, jako się rzekło, jest szkodliwa. Załóżmy, że przez jeden tylko dzień panowałaby ona nad światem: tego dnia nastąpiłaby zguba ludzkości. Sama w sobie ma ona równie niewiele dobrego charakteru, jak każdy inny popęd i dopiero tam, gdzie się ją pielęgnuje i chwali, — a tak dzieje się wszędzie tam, gdzie nie pojmuje się jej szkodliwości, ale odkrywa w niej źródło radości — wiąże się z nią czyste sumienie i dopiero wtedy znajduje ona takich, którzy się chętnie jej oddają i nie stronią od manifestowania tych uczuć. W innych sytuacjach, tam, gdzie rozumie się, że wyrządza ona szkodę, uznaje się ją za przejaw słabości: lub, jak u Greków, za chorobliwy periodycznie pojawiający się afekt, któremu można odjąć jego niebezpieczny charakter od czasu do czasu sobiepańsko go zaspokajając. — Kto, tytułem próby, przez czas jakiś w życiu praktycznym szuka sposobności do litości i stale uprzytamnia sobie wszelką niedolę, z którą styka się we własnym otoczeniu, ten nieuchronnie popadnie w chorobę i melancholię. Kto wszakże zechce w jakiejkolwiek intencji służyć ludzkości jako lekarz, będzie musiał mieć się bardzo na baczności wobec tego uczucia — we wszystkich decydujących momentach paraliżuje go ono i obezwładnia jego wiedzę i pomocną sprawną dłoń.

z genealogii moralności

§ 10⁶. W moralności powstanie niewolników rozpoczyna się w ten sposób, że sam resentyment staje się twórczy i rodzi wartości: resentyment takich istot, którym nie została dana reakcja właściwa, tj. odpowiadanie czynem, i które biorą odwet jedynie dzięki zemście wyimaginowanej. Podczas gdy wszelka moralność dostojna wyrasta z triumfalnej aprobaty samego siebie, moralność niewolnicza z góry mówi "nie" wobec wszystkiego, co jest "poza", co jest "czymś drugim", ,^nie sobą": i to "nie" jest jej twórczym czynem. To odwrócenie wartościującego spojrzenia — ten konieczny kierunek na zewnątrz miast z powrotem ku sobie — jest właśnie znamieniem resentymentu: moralność niewolnicza, aby powstać, potrzebuje zawsze najpierw świata zewnętrznego i przeciwstawnego, potrzebuje, mówiąc fizjologicznie, zewnętrznych bodźców, aby w ogóle stać się aktywną, — jej akcja jest w istocie reakcją. Odwrotna sytuacja zachodzi w obrębie dostojnego sposobu wartościowania: działa ono i wzrasta spontanicznie, szuka swego przeciwieństwa tylko po to, aby powiedzieć sobie "tak" z jeszcze większą wdzięcznością i pogodą — jego negatywne pojęcie "niski", "pospolity", "mierny" jest tylko wtórnym, bladym kontrastem w stosunku do pozytywnego, nasyconego życiem i namiętnością zasadniczego pojęcia "my szlachetni, my dobrzy, my piękni, my szczęśliwi!" Jeśli dostojny styl wartościowania zawodzi i grzeszy przeciw realności, to dzieje się to w odniesieniu do sfery, która nie jest mu dostatecznie znana, a nawet przeciw której rzeczywistemu znawstwu wzbrania się on wyniośle: ewentualnie zapoznaje pogardzaną przezeń sferę, sferę pospolitego człowieka, sferę gminu; z drugiej strony należałoby wziąć pod uwagę, że w każdym razie afekt pogardy, patrzenia z góry, patrzenia z pozycji przewagi, przyjmując, że ów afekt fałszuje obraz pogardzanego, pozostanie daleko w tyle za tym fałszerstwem, którego dopuszcza się na przeciwniku — oczywiście in effigie — stłumiona nienawiść i zemsta bezsilnego. W istocie nazbyt wiele opieszałości, nazbyt wiele lekkomyślności, nazbyt wiele odwracania wzroku i niecierpliwości, a nawet nazbyt wiele własnego zadowolenia łączy się z tą pogardą, aby mogła ona przekształcić swój obiekt w swoistą karykaturę i monstrum. Należy wsłuchać się w niemal życzliwe nuances, towarzyszące na przykład słowom, którymi szlachta grecka znaczy swój dystans wobec ludu; jak ciągle przyłącza się tam na przysłodę rodzaj ubolewania, wyrozumiałości i oględności, aż wreszcie niemal wszystkie słowa, którymi określa się pospolitego człowieka, stały się w rezultacie wyrażeniami znaczącymi tyle, co "nieszczęśliwy", "godny współczucia" (por. Seiloc⁷, 6aJ.ai.oc⁸, novriooc⁹, nox#łl@oc¹⁰, ostatnie dwa określają właściwie człowieka z gminu jako niewolnika pracującego i zwierzę pociągowe) — i jak — z drugiej strony — "zły", "niski", "nieszczęśliwy" nigdy nie przestały dla greckiego ucha spływać brzmieniem w jeden ton, przyjmując zabarwienie, w którym przeważa "nieszczęśliwy": jest to dziedzictwo dawnego, bardziej szlachetnego, arystokratycznego rodzaju wartościowania, który nie przeczy sobie nawet w pogardzie (niechże przypomną sobie filolodzy, w jakim znaczeniu używa się słów oiCupoc avoX|3oc ¹², xfayiwv ⁱ³, 6wTiy,av¹⁴, §u|X(j)oca¹⁵). "Dobrze urodzeni" mieli właśnie poczucie, że są "nieszczęśliwi"; nie musieli konstruować dopiero swego szczęścia sztucznie, spoglądając na wrogów, lub może wmawiając je sobie i samych siebie oszukując (jak zwykli czynić ludzie opanowani resentymentem); wiedzieli też, jako ludzie pełni, naładowani energią, a zatem w konieczny sposób aktywni, że od szczęścia nieoddzielne jest działanie — bycie czynnym wliczane jest u nich w szczęście jako jego nieodzowny składnik (stąd wywodzi się ev jtoarrEuj¹⁶) — wszystko to w zasadniczej przeciwstawności do "szczęścia" na stopniu bezwolnych, uciskanych, nabrzmiałych wrzodami, zatrutych i wrogich uczuć ludzi, u których występuje ono w istocie jako narkoza, oszołomienie, spokój, pokój, "sabbat", odprężenie psychiczne i rozluźnienie mięśni, krótko mówiąc — pasywnie. Podczas gdy człowiek szlachetny przed samym sobą żyje otwarcie i z zaufaniem (vevcun; "szlachetnie urodzony" ma zabarwienie znaczeniowe "szczery", ale też i "naiwny"), to człowiek resentymentu nie jest ani szczery, ani naiwny, ani wobec samego siebie zupełnie uczciwy i prostolinijny. Jago dusza zezuje; jego duch lubi zakamarki, kręte ścieżki i wejścia od tyłu, wszystko co kryjome wabi go jako jego świat, jego bezpieczeństwo, jego wytchnienie; wie, co to milczenie, zapamiętanie sobie, wyczekiwanie, chwilowe pomniejszanie i upokarzanie siebie. Rasa takich ludzi resentymentu stanie się w konsekwencji wreszcie mądrzejsza niż jakakolwiek rasa szlachetna, będzie też szanować mądrość w zupełnie innym sensie: mianowicie jako pierwszoplanowy warunek egzystencji, podczas gdy mądrość u ludzi wytwornych łatwo zyskuje delikatny posmak luksusu i wyrafinowania: — tu właśnie nie jest ona tak istotna, jako doskonała pewność funkcji regulujących nieświadomych instynktów lub nawet pewnego rodzaju nieroztropność, na przykład dzielne stawianie czoła bądź niebezpieczeństwu, bądź nieprzyjacielowi, czy owa egzaltowana nagłość miłości, wdzięczności, zemsty lub gniewu, po której w każdej epoce rozpoznawały się szlachetne dusze. Nawet resentyment człowieka dostojnego, jeśli takowy u niego wystąpi, jawi się i wyczerpuje zatem w reakcji natychmiastowej, i dlatego nie zatruwa: ponadto w niezliczonych wypadkach w ogóle nie występuje, co u wszystkich słabych i bezwolnych jest nieuchronne. Niemożność poważnego traktowania przez długi czas swoich niepowodzeń, swoich wrogów, a nawet swoich występków — oto znak silnych, pełnych natur, w których mieści się nadmiar plastycznej, odtwórczej, uzdrawiającej siły (dobrym w tym względzie przykładem wziętym z nowoczesnego świata jest Mirabeau, który nie miał pamięci dla krzywd, nik-czemności, jakich się wobec niego dopuszczono, i który tylko dlatego nie mógł przebaczać, że — zapominał). Tego rodzaju człowiek jednym ruchem odsuwa od siebie robactwo, które wżera się w innych; także tu jedynie możliwe jest, zakładając, że w ogóle jest możliwe na ziemi, uczucie "miłości do nieprzyjaciół". Jakże wiele szacunku dla swoich wrogów ma człowiek szlachetny! — a taki szacunek jest już mostem ku miłości... on potrzebuje własnego wroga jako osobistego wyróżnienia, nie zniósłby innego wroga poza takim, w którym nic nie budzi pogardy, a bardzo wiele — szacunek! Przeciwieństwo stanowi wyobrażenie "wroga", jakiego koncypuje sobie człowiek resentymentu — co jest właśnie jego czynem i tworzeniem: wykoncypował on sobie mianowicie "złego wroga", "Złego", i to mianowicie jako podstawowe pojęcie, z którego wymyśli sobie samego siebie jako kopię i zarazem jeszcze jako pendant "Dobrego".

§ 11. Jest to zatem całkowita odwrotność postawy człowieka szlachetnego, który podstawowe pojęcie "dobry" koncypuje spontanicznie i wcześniej, mianowicie z samego siebie, i dopiero na tej podstawie stwarza sobie wyobrażenie tego, co "mierne"! To "mierne" pochodzenia szlachetnego i "zło" z kadzi nigdy nie sytej nienawiści — pierwsze twór pochodny, komplementarny odcień, coś obocznego, drugie natomiast oryginał, początek, właściwy czyn w koncepcji moralności niewolnika — jakże różnią się te oba przeciwstawiane pozornie temu samemu pojęciu "dobrego" słowa "mierny" i "zły"! {schlecht, bose) Ale to nie jest to samo pojęcie "dobra": należałoby raczej zapytać, kto właściwie jest "zły", w sensie moralności określonej przez resentyment. Całkowicie ścisła odpowiedź brzmi: właśnie "dobry" o innej moralności, właśnie dostojny, władczy, panujący, tylko że odmieniony, tylko przebarwiony, tylko opacznie widziany zatrutym wzrokiem resentymentu. Jednemu nie chcemy tu wcale przeczyć: kto owych "dobrych" poznał wyłącznie jako wrogów, nie poznał też niczego poza złymi wrogami. Ci sami ludzie, którzy tak surowo trzymani są w szrankach inter pares przez obyczaje, szacunek, zwyczaj, wdzięczność, a jeszcze bardziej przez wzajemne baczenie na siebie, przez zazdrość, którzy z drugiej strony we wzajemnych stosunkach okazują się tak pełni inwencji w oględności, panowaniu nad sobą, delikatności, wierności, dumie i przyjaźni — w stosunku do innych, tam gdzie zaczyna się obcość, obczyzna, nie są o wiele lepsi niż drapieżne zwierzęta puszczone na swobodę. Cieszą się oto wolnością od wszelkiego socjalnego przymusu, w stanie dzikości biorą zadośćuczynienie za napięcie, które daje długie włączenie i zamknięcie w szranki pokoju wspólnoty, z powrotem wchodzą w niewinność sumienia drapieżnika, jako rozbawione monstra, które z potwornej sekwencji mordu, podpaleń, gwałtów, katowania wychodzą z zuchwałą równowagą ducha, jak gdyby wszystko to było jedynie studencką swawolą, przekonani o tym, że poeci długi czas będą mieli znów co opiewać i sławić. Trudno nie dostrzec, że gdzieś w głębi tych wszystkich szlachetnych ras tkwi drapieżne zwierzę; wspaniała, pożądliwie wypatrująca łupu i zwycięstwa płowa bestia; to ukryte podłoże musi się od czasu do czasu rozładować, zwierzę musi się wydostać, musi znów wracać do stanu dzikości: — szlachta rzymska, arabska, germańska, japońska, bohaterowie homeryccy, wikingowie skandynawscy — ze względu na tę potrzebę wszyscy oni są do siebie podobni. To właśnie szlachetne rasy pozostawiły, odcisnęły pojęcie "barbarzyńca" ma wszystkich śladach, gdzie przeszły; świadomość tego, a nawet duma, zdradza się jeszcze u szczytów ich kultury (np. kiedy Perykles zwraca się do swych Ateńczyków, w owej sławnej mowie pogrzebowej, "nasza dzielność otworzyła sobie drogę ku wszystkim lądom i morzom, wznosząc wszędzie nieprzemijające pomniki dobra i «zła»"). Ta "dzielność" szlachetnych ras, szalona, absurdalna, nagła, bo tak się uzewnętrznia nieobliczalność, a nawet nieprawdopodobieństwo jej poczynań — Perykles podkreśla paft«n^la18 Ateńczyków z wyróżnieniem — jej obojętność i pogardę dla bezpieczeństwa, ciała, życia, błogich przyjemności, jej przerażającą ochoczość i głębię radości we wszelkim niszczeniu, we wszelkich rozkoszach zwycięstwa i okrucieństwa — wszystko to dla tych, którzy z tego powodu cierpieli, spłynęło razem w obraz "barbarzyńcy", "złego wroga", np. "Gota" czy "Wandala". Głęboka, lodowata nieufność, którą budzi Niemiec, jeśli tylko dochodzi do potęgi, także i teraz — jest wciąż jeszcze po dźwiękiem owej niezatartej grozy, z jaką przez długie stulecia Europa śledziła wściekłość germańskiej płowej bestii (choć między dawnymi Germanami i nami Niemcami nie zachodzi pokrewieństwo pojęć, nie mówiąc już o wspólnocie krwi). Zwróciłem już kiedyś uwagę na zakłopotanie Hezjoda, kiedy koncypował następstwo epok kulturowych i chciał je wyrazić przez złoto, srebro i brąz: nie potrafił uporać się ze sprzecznością, którą stanowił dla niego wspaniały, ale w równej mierze straszliwy 1 brutalny świat Homera, w inny sposób niż dzieląc jedną epokę na dwie, następujące po sobie. Najpierw wiek herosów i półbogów Troi i Teb, zgodnie z tym, jak pozostał ów świat w pamięci wytwornych szlachetnych rodów, które w nim miały swoich przodków; a następnie spiżowa epoka, zgodnie z tym, w jaki sposób ten sam świat jawił się potomkom pokonanych, obrabowanych, zmaltretowanych, uprowadzonych, sprzedanych: jako epoka brązu, jak powiedziano, twarda, zimna, okrutna, bez współczucia i sumienia, miażdżąca wszystko i przesycająca krwią. Jeżeli przyjąć, że prawdą byłoby to, co teraz w każdym razie uważa się za "prawdę", że sens wszelkiej kultury polega na tym właśnie, aby z drapieżnika "człowiek" wyhodować łagodne i cywilizowane zwierzę, zwierzę domowe, to niewątpliwie wszystkie te instynkty, oparte na reakcji i resentymencie, za pomocą których obezwładniono w końcu szlachetne rody i naznaczono je oraz ich ideały piętnem hańby, należałoby traktować jako właściwe instrumenty kultury; przy czym nie znaczyłoby to jeszcze, że ich nosiciele zarazem sami reprezentują kulturę. Być może odwrotna sytuacja byłaby nie tylko prawdopodobna — o nie! jest to dziś oczywiste! Ci nosiciele poniżających, żądnych odwetu instynktów, potomkowie całego europejskiego i pozaeuropejskiego niewolnictwa, a w szczególności wszelkiej przeda-ryjskiej ludności — oni stanowią regres ludzkości! Te "instrumenty kultury" są hańbą człowieka i raczej poszlaką, kontrargumentem przeciw "kulturze" w ogóle! Mogą istnieć pełne racje po temu, że człowiek nie zbywa się obawy przed płową bestią, czającą się w głębi szlachetnych ras i ma się na baczności: ale któż nie wolałby po stokroć raczej się bać, jeśli może jednocześnie odczuwać podziw, niż nie bać się, ale zarazem nie móc już uwolnić się od obrzydłego widoku tego, co nieudałe, skarlałe, zmarniałe, zatrute? I czyż nie jest to nasze przeznaczenie? Co wywołuje naszą niechęć do "człowieka"? — bowiem człowiek stał się naszą dolegliwością, to nie ulega wątpliwości. Cierpimy nie z powodu strachu; raczej dlatego, że już nic w człowieku nie budzi naszej obawy; że robactwo "człowiek" wysunęło się na czoło i mrowi się; że "oswojony" człowiek, straszliwa przeciętność i miernota, posiadł już umiejętność upatrywania w sobie celu i szczytu, sensu historii, "człowieka wyższej miary"; — ba, ma on nawet pewne prawo ku temu, aby mieć takie odczucie siebie, o ile widzi niejaki dystans między sobą i nadmiarem chorobliwości, nie-wydarzoności, zmęczenia, zblazowania, czym dziś zaczyna cuchnąć Europa, a zatem jako coś przynajmniej stosunkowo udałego, przynajmniej zdolnego do życia, przynajmniej potwierdzającego życie...

KRYTYKA CHRZEŚCIJAŃSTWA

wyrzeźbiło ono najsubtelniejsze chyba postacie ludzkie ze wszystkich, jakie społeczeństwo dotychczas wyłoniło: postacie wyższego i najwyższego katolickiego duchowieństwa, szczególnie gdy te pochodziły ze znakomitych rodów i już od początku wnosiły wrodzoną szlachetność gestów, władcze spojrzenie oraz piękne dłonie i stopy. Tu oblicze ludzkie osiąga wyraz owego uduchowienia, które, skoro już wymyślony sposób życia okiełznał zwierzę w człowieku, jest efektem nieustannego przypływu i odpływu dwu rodzajów szczęścia (uczucia mocy i uczucia oddania); tu aktywność, polegająca na błogosławieniu, odpuszczaniu grzechów i reprezentowaniu boskości, podtrzymuje ustawicznie żywe uczucie nadludzkiej misji w duszy, a nawet w ciele; tu panuje owa wytworna pogarda dla niedoskonałości cielesnej i trwałości szczęścia, charakteryzująca urodzonych żołnierzy; w posłuszeństwie zachowuje się dumę, co jest cechą wyróżniającą wszystkich arystokratów; w ogromnej niemożliwości zadania widzi się swoje usprawiedliwienie i swoją ideal-ność. Władcze piękno i subtelność książąt Kościoła były zawsze dla ludu dowodem prawdziwości Kościoła; przejściowe zbrutalnienie duchowieństwa (jak w czasach Lutra) pociągało zawsze za sobą przekonanie przeciwne. — I tenże owoc ludzkiego piękna i subtelności w harmonii postaci, ducha i misji miałby, wraz z końcem religii, również trafić do grobu? I czy nie można by osiągnąć lub choćby wymyślić czegoś jeszcze wyższego?

§ 62. O źródłach wszelkich religii. W jaki sposób człowiek może odczuwać swe własne mniemanie o rzeczach jako objawienie?

Tu właśnie tkwi istotny problem powstawania religii: za każdym razem uczestniczył w tym człowiek, w którym możliwy był ten proces. Wstępnym warunkiem jest to, aby on już uprzednio wierzył w objawienie. Pewnego dnia wpada mu oto nagle do głowy własna nowa idea, uszczęśliwienie swoją wielką hipotezą obejmującą świat i byt ogarnia jego świadomość tak potężnie, że nie ma odwagi czuć się twórcą

§58*. Chrześcijaństwo i afekty. — W chrześcijaństwie można również rozróżnić głos wielkiego ludowego protestu przeciw filozofii: rozum starych mędrców odradzał ludziom powodowanie się afektami, chrześcijaństwo chce im je zwrócić. W tym celu odmawia cnocie — w ujęciu filozofów polegającej na zwycięstwie rozumu nad afektami — wszelkiej wartości moralnej, potępia w ogóle rozumność i prowokuje afekty, aby objawiały się w całej pełni swej siły i wspaniałości: jako miłość do Boga, bojaźń boża, fanatyczna wiara w Boga, jako najbardziej ślepa ufność w Bogu.

§ 60. Wszelki duch stanie się wreszcie widzialny. — Chrześcijaństwo wchłonęło w siebie całego ducha niezliczonych ochotników poddaństwa, wszystkich tych wyrafinowanych i prostackich entuzjastów upokorzenia i adoracji, dzięki temu wychodząc z wiejskiej nieforemności — której wrażenie narzuca się silnie, na przykład patrzącemu na dawniejszy obraz apostoła Piotra — stało się ono religią niezmiernie duchowo bogatą, o obliczu pokrytym tysiącem zmarszczek, skrywającym tysiące myśli i wybiegów; europejską ludzkość nauczyło ono mądrości i uczyniło podstępną nie tylko w rzeczach teologii. W tym duchu i w połączeniu z władzą, a bardzo często też z najgłębszym przekonaniem i najczystszą ofiarnością

Fragmenty z Die Morgenróte. Gedanken iiber die moralischen Vorurteile, w: F. Nietzsche: Wer?ce..., wyd. cyt., Funfte Abt., 1. Bd., 1971, s. 55, 56, 58, 69.

224

15 — Nietzsche

225



	tak wielkiej radości i przyczynę tego, i z kolei przyczynę przyczyny owej nowej idei przypisuje swemu Bogu: jako jego objawienie. Jakżeby człowiek mógł być sprawcą tak wielkiego szczęścia — oto jego pesymistyczna wątpliwość. Dochodzi tu skryte działanie innych czynników: odczuwając na przykład jakieś mniemanie jako objawienie, tym samym utwierdzamy się w nim, odrzucamy to, co w nim hipotetyczne, nie poddajemy go krytyce ani wątpliwości, uświęcamy je. W ten sposób człowiek zniża się wprawdzie do roli instrumentu, ale w ostatecznym rachunku nasza myśl zwycięża jako myśl boża — to zaś uczucie, że w końcu będzie się zwycięzcą, bierze górę nad uczuciem poniżenia. Na dalszym planie współgra inne jeszcze uczucie: kiedy tak człowiek wynosi ponad siebie własny wytwór i pozornie rezygnuje z własnej wartości, nie obywa się to bez ojcowskiej dumy i miłości, kompensującej wszystko, nawet z naddatkiem. § 76. Myśleć o czymś źle, to sprawiać, że ono staje się złem. Namiętności stają się złe i podstępne, jeśli rozważa się je jako złe i podstępne. W ten sposób z Erosa i Psyche — wielkich mocy, zdolnych wyrażać ideał — udało się chrześcijaństwu uczynić piekielne koboldy i widziadła, wywołując męki sumienia u wierzących przy wszelkich pobudzeniach płciowych. Czyż to nie straszne, że konieczne i prawidłowe odczucia przekształcono w źródło wewnętrznej niedoli, chcąc w ten sposób wewnętrzną niedolę uczynić koniecznym i prawidłowym udziałem każdego człowieka! W dodatku jest to niedola skrywana, a zatem głębiej zakorzeniona: nie wszyscy bowiem mają odwagę Szekspira, by wyznać swoje chrześcijańskie uczucie przygnębienia w tym względzie, jak to on uczynił w swoich Sonetach. Czyż trzeba zawsze nazywać złem to, co należy zwalczać, ograniczać, a niekiedy całkowicie eliminować z umysłu! Czyż nie jest to zwyczaj dusz pospolitych zawsze myśleć o wrogu jako o złej istocie! I jakże można Erosa nazywać wrogiem! Wspólną cechą doznań płciowych, współczucia i uwielbienia jest to, że tutaj jeden czło-	wiek własną przyjemnością sprawia przyjemność drugiemu człowiekowi — nie często spotyka się w naturze tego rodzaju dobroczynne urządzenia! I takie właśnie szkalować i niszczyć je przez nieczyste sumienie! Kojarzyć płodzenie człowieka z nieczystym sumieniem! — W ostatecznym rachunku to uszatanienie Erosa dało komediowe rozwiązanie: "diabeł" Eros stał się stopniowo bardziej interesujący dla człowieka niż wszystkie anioły i święci, a to dzięki lubowaniu się Kościoła w szeptaninie i tajemniczości we wszelkich sprawach erotycznych: ono to sprawiło, że dziś romans stanowi jedyny przedmiot rzeczywistego zainteresowania, wspólny wszystkim warstwom — traktowany z niepojętą dla starożytnych przesadą, która kiedyś jeszcze budzić będzie śmiech. Wszelkie płody naszej poezji i refleksji, od największych po najmarniejsze, charakteryzuje owa niepomierna ważność, z jaką romans występuje tam jako najważniejszy motyw — a nawet więcej niż charakteryzuje: być może właśnie z jej powodu potomność orzeknie kiedyś, że w całej spuściźnie kultury chrześcijańskiej tkwi coś małostkowego i wypaczonego.
		§ 5². Nie należy ozdabiać ani przystrajać chrześcijaństwa: prowadziło ono śmiertelną walkę przeciw wyższemu typowi człowieka, obezwładniło wszystkie jego podstawowe instynkty, wydestylo-wało z tych instynktów zło tudzież Złego — silny człowiek to typowy przykład niegodziwości, "istota niemoralna". Chrześcijaństwo stanęło po stronie tego wszystkiego, co słabe, niskie, niewydarzone, uczyniło ideał ze sprzeciwu wobec samozachowawczych instynktów właściwych silnemu życiu; skaziło rozum nawet najsilniejszych duchowo natur, ucząc odczuwania najwyższych wartości duchowych jako czegoś, co
		² Fragmenty z Der Antichrist, w: F. Nietzsche: Wer/ce..., wyd. cyt., Sechste Abt., 3. Bd., 1969, s. 169, 170, 192, 215, 228, 250.

	226	227



	jest grzeszne, co prowadzi na bezdroża, co wiedzie na pokuszenie. Najbardziej godny ubolewania przykład — zniszczenie Pascala, który wierzył w skażenie swego rozumu przez grzech pierworodny, podczas gdy ten rozum zdeprawowało chrześcijaństwo! — § 7. Zwykło się nazywać chrześcijaństwo religią litości. — Litość stanowi przeciwieństwo afektów tonicznych, które podnoszą energię poczucia życia: działa ona depresyjnie. Kto współczuje, traci energię. Litość zwiększa i zwielokrotnia jeszcze ubytki siły, jakie odejmuje życiu już samo cierpienie. Przez litość cierpienie staje się zaraźliwe; niekiedy sprawia ono, że ogólne straty, ponoszone przez życie i energię życiową, pozostają w absurdalnej proporcji do ąuantum przyczyny (— przypadek śmierci Nazareńczyka). To pierwszy punkt widzenia; istnieje wszakże jeszcze ważniejszy. Jeśli uwzględnić, że litość mierzy się wartością reakcji, jaką zwykła wywoływać, to jej niebezpieczny dla życia charakter ukaże się jeszcze jaśniej. Litość przekreśla na ogół prawo rozwoju, które jest prawem selekcji. Zachowuje to, co dojrzało do upadku, działa na korzyść wydziedziczanych i skazańców życiowych, zatrzymując przy życiu mnogość wszelkiego rodzaju niewydarzonych tworów, samemu życiu zaś przydając ponury i wątpliwy aspekt. Ważono się nazywać litość cnotą (— w każdej dostojnej moralności stanowi ona słabość —); posunięto się dalej, uczyniono zeń taką cnotę co stanowi podstawę i źródło wszelkich cnót — oczywiście, czego nie należy tracić z oczu, uczyniono to w imieniu filozofii, która była n i h i 1 i s t y c z n a, która na swej tarczy wypisała zaprzeczenie życia. Schopenhauer miał słuszność: przez litość neguje się życie, czyni się je godnym dezaprobaty, — litość jest praktyką nihilizmu. Powtórzmy raz jeszcze: ten depresyjny i zaraźliwy instynkt przekreśla instynkty, których celem jest utrzymanie życia i podnoszenie jego wartości: jako tyleż multiplikator nędzy, co i konserwator wszystkiego, co nędzne, jest on głównym instrumentem potęgowania dekadencji —	litość nakłania ku nicości!... Nie mówi się "nicość": mówi się w tej sytuacji "zaświaty"; albo Bóg; albo "prawdziwe życie"; albo nirwana, zbawienie, szczęśliwość... Ta niewinna retoryka z dziedziny religijno-moralnej idiosynkrazji traci natychmiast wiele ze swego niewinnego wyglądu, jeśli się pojmie, jaka tendencja zarzuca tutaj na siebie płaszcz wysublimowanych słów: tendencja wroga życiu. Schopenhauer był wrogiem życia: dlatego litość stała się dla niego cnotą... Arystoteles, jak wiadomo, widział w litości stan chorobliwy i niebezpieczny, któremu by można było zaradzić niekiedy poprzez oczyszczenie: tragedię pojmował jako działanie oczyszczające. Z perspektywy instynktu życia należałoby istotnie poszukać sposobu, by temu chorobliwemu nagromadzeniu litości, jakie przedstawia przypadek Schopenhauera (a niestety i całej naszej literackiej i artystycznej dekadencji od St. Petersburga po Paryż, od Tołstoja po Wagnera), zadać pchnięcie: niech p ę k n i e... Pośród naszej niezdrowej nowoczesności nie ma nic bardziej niezdrowego niż litość chrześcijańska. Tu być lekarzem, tu być nieubłaganym, t u ciąć nożem — to nasz obowiązek, to n a-sza miłość człowieka, po to my jesteśmy filozofami, my Hiperborejczykami! — § 26. Sfałszowano pojęcie Boga; sfałszowano pojęcie moralności: — kapłani żydowscy nie poprzestali na tym. Nie można było zużytkować całej historii Izraela: precz z nią! — Ci kapłani dokonali owego cudu fałszerstwa, którego dokumentem jest dla nas spora część Biblii: własną narodową przeszłość, ku bezprzykładnemu urągowisku, wbrew wszelkim przekazom, wbrew wszelkiej historycznej realności, przełożyli na religię, to znaczy uczynili z niej tępy mechanizm zbawienia oparty na przewinieniu wobec Jahwe i na karze oraz na pobożności wobec Jahwe i na nagrodzie. Reagowalibyśmy na ten haniebny akt fałszowania historii o wiele boleśniej, gdyby kościelna interpretacja historii od tysiącleci nie przytępiła niemal całkowicie naszej wrażliwości na wymogi rzetel-

	228	229



	ności in historicis. Kościołowi zaś sekundowali filozofowie: kłamstwo o "moralnym porządku świata" ciągnie się przez cały rozwój nawet nowszej filozofii. Co znaczy "moralny porządek świata"? Że istnieje, raz na zawsze, wola Boga nakazująca, co człowiek ma czynić, a czego zaniechać; że wartość narodu, jednostki mierzy się większym lub mniejszym stopniem posłuszeństwa Bogu; że w losach narodu, jednostki wola Boga daje dowody swego panowania, to znaczy karze lub nagradza, zależnie od stopnia posłuszeństwa. Realna rzeczywistość zamiast tego godnego pożałowania kłamstwa jest taka: pasożytnicza odmiana człowieka, rozwijająca się wyłącznie kosztem wszelkich zdrowych tworów życia, kapłan, nadużywa imienia boskiego: pewien stan społeczny, w którym kapłan określa wartość rzeczy, nazywa on "państwem bożym"; środki, dzięki którym osiąga się lub zachowuje taki stan, nazywa on "wolą bożą"; ocenia, z chłodnym cynizmem, ludy, epoki, jednostki według tego, czy sprzyjały wszechwładzy kapłanów, czy też stawiały jej opór. Trzeba zobaczyć ich przy robocie: w rękach kapłanów żydowskich wielka epoka w historii Izraela stała się okresem upadku; wygnanie, długotrwałe nieszczęście, przekształciło się w wieczną karę za czas wielkości — czas, w którym kapłan był jeszcze niczym... Z potężnych, bardzo swobodnie ukształtowanych postaci historii Izraela, w zależności od potrzeby, uczynili żałosnych ostrożni-siów i bigotów albo też "bezbożnych", zredukowali psychologię każdego wielkiego wydarzenia do idiotycznej formuły "posłuszeństwa bądź nieposłuszeństwa Bogu". — Następny krok: "Wola Boga" (to znaczy warunki utrzymania władzy kapłana) musi być znana — w tym celu potrzebne jest "objawienie". Mówiąc po niemiecku: konieczne jest wielkie fałszerstwo literackie, przeto następuje odkrycie "pisma świętego" — wśród całej hieratycznej pompy, z dniami postu i lamentowania nad długotrwałym "grzechem" zostaje ono podane do publicznej wiadomości. "Wola boża" była od dawna ustalona: całe nieszczęście polega na tym, że oddalono się od "pisma świętego".....Wola	boża" została objawiona już Mojżeszowi... Co było potem? Surowo, pedantycznie, aż po wielkie i drobne podatki, które mu miano płacić (— nie zapominając o najsmaczniejszych kawałkach mięsa: bowiem kapłan lubi befsztyki), kapłan sformułował raz na zawsze, co chce mieć, "jaka jest wola Boga"... Od tego momentu wszelkie sprawy życia są tak uporządkowane, że kapłan jest wszędzie niezbędny we wszystkich naturalnych zdarzeniach życia, przy urodzinach, zaślubinach, chorobie, śmieroi, nie mówiąc o "ofierze" (posiłku), zjawia się święty pasożyt, aby je pozbawić naturalności: w jego języku "uświęcić"... Bowiem to właśnie należy zrozumieć: każdy naturalny obyczaj, każda naturalna instytucja (państwo, sądownictwo, małżeństwo, opieka nad chorymi i ubogimi), każde dążenie, podsuwane przez instynkt życia, słowem wszystko, co ma wartość samo przez się, zostaje przez pasożytnictwo kapłana (lub "moralnego porządku świata") całkowicie pozbawione wartości, uczynione przeciwieństwem wartości: wymaga ono dopiero usankcjonowania — potrzebuje nadającej wartość władzy, która z niego wyprze naturę i dopiero wtedy stworzy wartość... Kapłan pozbawia naturę wartości, świętości: taka jest w ogóle cena jego istnienia. — Nieposłuszeństwo wobec Boga, to znaczy wobec kapłana, wobec "prawa" zyskuje teraz miano "grzechu"; środki ponownego "pogodzenia się z Bogiem" są — rzecz jasna — środkami gwarantującymi jeszcze bardziej gruntowne podporządkowanie kapłanowi: jedynie kapłan "zbawia"... Z perspektywy psychologicznej "grzechy" stają się niezbędne w każdej społeczności zorganizowanej na modłę kapłańską i stanowią one właściwą rękojmię władzy, kapłan żyje z grzechów, on potrzebuje, aby "grzeszono"... Najwyższa zasada: "Bóg przebacza temu, kto czyni pokutę" — po niemiecku: kto podporządkowuje się kapłanowi. § 43. Gdy punkt ciężkości życia zostaje umieszczony nie w życiu, ale w "zaświatach" — w nicości — życie zostaje całkowicie pozbawione punktu ciężkości.

	230	231



	Wielkie kłamstwo o osobistej nieśmiertelności niszczy wszelki rozum, wszelką naturę w instynkcie — wszystko, co w instynktach jest dobroczynne, co sprzyja życiu, co stanowi rękojmię przyszłości, teraz oto budzi nieufność. Tak żyć, że nie ma już dłużej sensu żyć, t o staje się teraz "sensem" życia... Po co poczucie wspólnoty, po co jeszcze wdzięczność dla przeszłości i przodków, po co współpracować, zawierzać, mieć na oku jakieś dobro ogólne i je wspierać?... Tyleż "pokus", tyle okazji zejścia ze "słusznej drogi". — Jedno jest konieczne!... By każdy jako "dusza nieśmiertelna" był z każdym równy rangą, aby w całości wszystkich istot "zbawienie" każdej jednostki mogło rościć pretensje do wiecznej ważności, by mali świętoszkowie i półwariaci mogli sobie roić, iż z ich powodu stale łamane są prawa natury — brak słów pogardy, by dostatecznie napiętnować tego rodzaju potęgowanie wszelkiego rodzaju samolubstwa do nieskończoności, do bezwstydu. A przecież chrześcijaństwo zawdzięcza swoje zwycięstwo temu godnemu pożałowania schlebianiu osobistej próżności, — w ten sposób właśnie nakłoniło na swoją stronę wszystko, co niewydarzone, usposobione rebeliancko, zawiedzione, wszelkie męty i wyrzutki społeczeństwa. "Zbawienie duszy" — po niemiecku: "świat kręci się wokół mnie"... Truciznę doktryny o "jednakowych prawach dla wszystkich" — chrześcijaństwo rozsiało najbardziej gruntownie; z najbardziej tajemnych zakamarków złych instynktów chrześcijaństwo wytoczyło śmiertelną wojnę wszelkiemu uczuciu szacunku i dystansu między człowiekiem i człowiekiem, będącemu wstępnym warunkiem wszelkiego podnoszenia, wszelkiego wzrostu kultury, — z resentymentu mas ukuło sobie zasadniczy oręż przeciwko nam, przeciwko wszystkiemu, co szlachetne, radosne, wielkoduszne na ziemi, przeciw naszemu szczęściu na ziemi.....Nieśmiertelność" przyznana każdemu Piotrowi i Pawłowi była największym dotychczas, najbardziej złowrogim zamachem na szlachetne człowieczeństwo. Zatem nie lekceważmy fatalnego ciążenia, które z chrześcijaństwa przedostało się aż 232	do polityki! Nikt nie ma już dziś odwagi domagać się szczególnych praw, praw do panowania, do uczucia szacunku dla siebie i takich jak on — do patosu dystansu... Nasza polityka jest chora na brak odwagi! — Arystokratyczne usposobienie zostało naj-podstępniej podkopane przez kłamstwo o równości dusz; a o ile wiara w "przywileje najliczniejszych" powoduje i będzie powodować rewolucje, o tyle chrześcijaństwo, chrześcijańskie oceny wartości są tym, co ponad wszelką wątpliwość przekłada każdą rewolucję na krew i zbrodnię! Chrześcijaństwo jest rebelią wszystkiego, co pełza po ziemi, przeciw temu, co sięga wyżyn: ewangelia "maluczkich" czyni maluczkimi... § 51. Że wiara niekiedy uszczęśliwia, że błogość biorąca się z idee-fixe nie tworzy jeszcze prawdziwej idei, że wiara gór nie przenosi, ale istotnie wznosi góry tam, gdzie ich nie ma: wszystko to dostatecznie wyjaśnia pobieżne przejście przez dom wariatów. Oczywiście nie kapłanowi: ten bowiem instynktownie przeczy, że choroba jest chorobą, a dom wariatów domem wariatów. Chrześcijaństwo potrzebuje choroby — podobnie jak hellenizm potrzebuje naddatku zdrowia —■ czynienie chorym jest właściwym skrywanym zamysłem całego kościelnego systemu procedur uzdrawiania, a sam Kościół — czyż katolicki dom wariatów nie jestże jego ostatecznym ideałem? Cała ziemia jako dom wariatów? — Człowiek religijny, taki jakim chce go mieć Kościół, jest typowym dekadentem; moment, w którym kryzys religijny opanowuje naród, z reguły cechują epidemie nerwowe; "wewnętrzny świat" człowieka religijnego jest do złudzenia podobny do "wewnętrznego świata" człowieka nadmiernie pobudzonego i wyczerpanego; stany "najwyższego uniesienia", które chrześcijaństwo ukazuje ludzkości jako wartość nad wartościami, są formami epileptoidalnymi³, — Kościół ogłaszał świętymi ad maiorem dei honorem* tylko ³ Chorobliwe, zwyrodniałe. ⁴ Dla większej czci boskiej. 233



	szaleńców lub wielkich oszustów... Pozwoliłem sobie kiedyś cały ów chrześcijański trening pokuty i rozgrzeszenia (który dziś najlepiej można obserwować w Anglii) określić jako metodycznie wywoływaną folie circulaire⁵, na już przygotowanym do tego, jak należy, to znaczy na wskroś chorobliwym gruncie. Nikt nie może stać się chrześcijaninem ze swobodnego wyboru: nie można być na chrześcijaństwo "nawróconym" — trzeba być do tego dostatecznie chorym... My inni, którzy mamy odwagę cieszenia się zdrowiem i również pogardą, jakże m y musimy gardzić religią, która nauczała fałszywie rozumieć ciało!, która nie chce odrzucić przesądu o duchach!, która czyni "zasługę" z niedożywienia!, która w zdrowiu zwalcza rodzaj wroga, diabła, pokusę!, która wmówiła sobie, że można obnosić "doskonałą duszę" w ciele trupa, i w tym celu musiała przysposobić sobie nowe pojęcie "doskonałości", bladawą, chorobliwą, idiotycznie marzycielską istotę, tak zwaną "świętość" — świętość, będącą samym tylko szeregiem symptomów zbiedzo-nego, pozbawionego energii, nieuleczalnie zniszczonego ciała!... Ruch chrześcijański, jako ruch europejski, jest od początku ogólnym ruchem wszelkiego rodzaju elementów odpadowych i odrzuconych (dzięki chrześcijaństwu chcą one dojść do władzy). Nie jest on wyrazem upadku jakiejś rasy, jest powstałym na zasadzie agregatu produktem napierających na siebie i poszukujących się zewsząd form dekadencji. N i e jest ono, jak zwykło się sądzić, korupcją starożytności, dostojnej starożytności, co umożliwiła powstanie chrześcijaństwa: żaden argument nie jest zbyt ostry, by odeprzeć uczony idiotyzm, który również dziś jeszcze coś takiego utrzymuje. W okresie, kiedy chore, zdegenerowane grupy czandalów przechodziły w całym imperium na chrześcijaństwo, typ przeciwstawny, szlachetność, istniał właśnie w swej najpiękniejszej i najdojrzalszej postaci. Górę wzięła wielka liczba; zwyciężył demokratyzm instynktów chrześcijańskich... Chrześcijaństwo nie było "narodo-	We" ani uwarunkowane rasowo, — zwróciło się ku wszelkiego rodzaju wypadkom życia, wszędzie miało swoich sprzymierzeńców. Chrześcijaństwo na podłożu urazy chorych skierowało instynkt przeciw zdrowym, przeciwko zdrowiu. Wszystko, co świetne, dumne, zuchwałe, a zwłaszcza piękno kłuje ich w oczy i uszy. Przypomnijmy raz jeszcze nieocenione słowa Pawła: "Bóg wybrał właśnie to, co głupie w oczach świata, co niemocne i to, co nie jest szlachetnie urodzone według świata i wzgardzone": t o była formuła, in hoc signo⁹ zwyciężyła dekadencja. — Bóg ukrzyżowany — czy wciąż jeszcze nie pojmuje się straszliwości ukrytego sensu tego symbolu? — Wszystko, co cierpi, wszystko, co wisi na krzyżu, jest boskie... Wszyscy wisimy na krzyżu, zatem m y wszyscy jesteśmy boscy... Jedynie my jesteśmy boscy... chrześcijaństwo zwyciężyło, z jego powodu poniosło klęskę bardziej szlachetne usposobienie, — chrześcijaństwo było dotychczas największym nieszczęściem ludzkości. — § 62. Jestem zatem u końca i feruję wyrok. Potępiam chrześcijaństwo, wnoszę przeciw Kościołowi chrześcijańskiemu najstraszliwsze ze wszystkich o-skarżeń, jakie kiedykolwiek miał na ustach oskarżyciel. Dla mnie oznacza on korupcję najgłębszą ze wszystkich, jakie można sobie wyobrazić, a także wolę możliwie najskrajniejszego korumpowania, Kościół chrześcijański nie zostawia niczego w stanie nienaruszonym przez zepsucie, z każdej wartości uczynił bezwartość, z każdej prawdy kłamstwo, z każdej rzetelności znikczemnienie duszy. I jeszcze ktoś odważa się mówić o jego "humanitarnych" dobrodziejstwach! Likwidacja jakiejkolwiek klęski godziłaby w jego najgłębszy pożytek, — on żył niedolami, stwarzał niedole, by siebie uwieczniać... Robak grzechu na przykład: o tę niedolę dopiero Kościół wzbogacił ludzkość! — "Równość dusz w obliczu Boga", ten fałsz, ta przesłona dla uraz właści-

	⁵ Nawracające szaleństwo.	⁶ Pod tym znakiem.

	234	235



	wych wszystkim podle usposobionym, ten materiał wybuchowy w postaci pojęcia, które w końcu stało się rewolucją, nowoczesną ideą i zasadą upadku całego •porządku społecznego —■ jest chrześcijańskim dynamitem... "Humanitarne" dobrodziejstwa chrześcijaństwa! Z humanitas wyhodować jej samozaprzeczenie, sztukę samogwałtu, wolę kłamania za wszelką cenę, awersję, pogardę dla wszystkich dobrych i uczciwych instynktów! — Otóż mi dobrodziejstwa chrześcijaństwa! Pasożytnictwo jako jedyna praktyka Kościoła; z jego ideałami anemii i "świętości" wysysającymi wszelką krew, wszelką miłość, wszelką nadzieję życia; zaświaty jako wyraz woli odrzucenia realności; krzyż jako znak rozpoznawczy sprzysiężenia najbardziej podziemnego ze wszystkich jakiekolwiek istniały — przeciw zdrowiu, pięknu, świetności, dzielności, duchowi, dobroci serca, przeciw samemu ży-c i u... To wieczne oskarżenie chrześcijaństwa chcę przybić na wszystkich ścianach, gdziekolwiek tylko są ściany, — mam litery, by również ślepych uczynić widzącymi... Nazywam chrześcijaństwo jednym wielkim przekleństwem, jednym wielkim wewnętrznym zepsuciem, jednym wielkim instynktem zemsty, dla którego żaden środek nie jest zbyt jadowity, kryjomy, podziemny, niski — nazywam je jednym nieśmiertelnym piętnem hańby na ludzkości... I liczy się czas według tego dies nejastus, w którym poczęło się to fatum, — według pierwszego dnia chrześcijaństwa! — Czemuż raczej nie według ostatniego? — Według dzisiejszego? — Przewartościowanie wszystkich wartości!... deklaracja dostępności